Nghiên cứu toán học ở Việt Nam
Nghiên cứu toán học ở Việt Nam diễn ra tại hai viện quốc gia đặt ở Hà Nội là Viện Toán học thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán, cùng các khoa toán ở nhiều trường đại học. Ba đơn vị khác hoạt động xuyên suốt: một trung tâm của UNESCO, một phòng nghiên cứu quốc tế lập cùng CNRS của Pháp, và một chương trình trọng điểm quốc gia.
VietAlpha biên soạn trang trong quá trình làm việc ở một mảng khác, đó là phần tư liệu thành văn còn lại của toán học Việt Nam. Chúng tôi cần một bản đồ như thế này và đã không tìm thấy.
Nghiên cứu toán học ở Việt Nam được tổ chức thế nào.
Điều đáng phân biệt trước tiên là hai viện quốc gia, vì đây là hai loại hình khác nhau và hay bị lẫn.
Viện Toán học là một viện nghiên cứu thường trực thuộc Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam. Viện có năm phòng nghiên cứu chuyên môn của riêng mình và trực tiếp đào tạo trình độ thạc sĩ, tiến sĩ,3 nghĩa là một nhà toán học có thể được tuyển vào đây và gắn bó lâu dài. Danh sách cán bộ và cơ cấu các phòng là dấu hiệu thấy được của mô hình đó.
Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán hoạt động theo hướng quy tụ. Theo mô tả của chính viện, hoạt động chính là tổ chức các nhóm nghiên cứu để thực hiện các chương trình và đề tài nghiên cứu chất lượng cao, và viện mời các nhà toán học đến làm việc qua học bổng và các chương trình ngắn hạn.2 Hai mô hình bổ sung cho nhau.
Ba đơn vị nữa hoạt động xuyên suốt cả hai viện. Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo Toán học Quốc tế, một trung tâm dạng 2 dưới sự bảo trợ của UNESCO, là một đơn vị của Viện Toán học và dùng chung địa chỉ.5 Hợp tác nghiên cứu với Pháp đi qua Phòng nghiên cứu quốc tế Pháp - Việt, do CNRS vận hành cùng Viện Hàn lâm và VIASM, đặt tại cả hai viện.20 Hội Toán học Việt Nam là tổ chức thành viên của Việt Nam tại Liên đoàn Toán học Quốc tế, tức là kênh để một quốc gia tham gia IMU.8
Nguồn lực đến từ hai phía. Một là chương trình trọng điểm quốc gia về toán học, nay đã sang giai đoạn hai. Hai là Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia, nơi tài trợ các đề tài nghiên cứu cơ bản và xét duyệt ngành toán qua một hội đồng riêng.
Các viện, trung tâm và hội chuyên ngành.
Thứ tự dưới đây là tùy ý. Một bảng xếp hạng sẽ khẳng định điều mà chúng tôi không có tư cách khẳng định.
-
Viện Toán học (trang ngoài)
Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam · số 18 Hoàng Quốc Việt, Cầu Giấy, Hà Nội
Thành lập theo Quyết định số 25/CP ngày 5 tháng 2 năm 1969 do Thủ tướng Phạm Văn Đồng ký, chính thức đi vào hoạt động năm 1970 khi Giáo sư Lê Văn Thiêm được cử giữ chức Viện phó, phụ trách Viện. Ông được bổ nhiệm làm Viện trưởng năm 1975; Giáo sư Hoàng Tụy nhận vị trí này năm 1980.3 Năm phòng nghiên cứu của Viện là Đại số và Lý thuyết số; Giải tích và Phương trình vi phân; Hình học và Tôpô; Toán rời rạc, Xác suất và Thống kê; Tối ưu và Tính toán khoa học. Viện xuất bản tạp chí Acta Mathematica Vietnamica, ra số đầu năm 1964 dưới một tên gọi khác và mang tên hiện nay từ năm 1976; Lê Văn Thiêm là Tổng biên tập đầu tiên, giai đoạn 1964 đến 1983.4
-
Viện Nghiên cứu cao cấp về Toán (trang ngoài)
VIASM · số 157 Chùa Láng, Đống Đa, Hà Nội
Việc lập VIASM là nội dung trọng tâm của chương trình trọng điểm quốc gia về toán học, và viện được thành lập theo Quyết định 2342/QĐ-TTg ngày 23 tháng 12 năm 2010, đi vào hoạt động ngày 1 tháng 6 năm 2011.1 Giáo sư Ngô Bảo Châu giữ chức Giám đốc khoa học từ tháng 3 năm 2011, Phó Giáo sư Lê Minh Hà giữ chức Giám đốc điều hành từ tháng 2 năm 2018. Viện tổ chức các nhóm nghiên cứu, hằng năm cấp học bổng sau tiến sĩ, mở trường hè và khóa bồi dưỡng cho giáo viên toán. Phạm vi nghiên cứu gồm toán lý thuyết, toán ứng dụng và ứng dụng trong vật lý, khoa học máy tính, khoa học trái đất, khoa học sự sống và kinh tế.2
-
Trung tâm Nghiên cứu và Đào tạo Toán học Quốc tế (trang ngoài)
ICRTM · dưới sự bảo trợ của UNESCO · đặt trong Viện Toán học
Trung tâm dạng 2, tức là một đơn vị quốc gia của Việt Nam hoạt động dưới sự bảo trợ của UNESCO. Việt Nam và UNESCO ký thỏa thuận ngày 24 tháng 8 năm 2017; Viện Hàn lâm ra Quyết định 307/QĐ-VHL thành lập trung tâm ngày 5 tháng 3 năm 2018; Thủ tướng phê duyệt thỏa thuận bằng Quyết định 701/QĐ-TTg ngày 12 tháng 5 năm 2021.5 Trung tâm ra mắt cùng Trung tâm Vật lý Quốc tế vào tháng 10 năm 2021.21 Giữa tháng 4 năm 2026, Hội đồng Chấp hành UNESCO gia hạn quy chế trung tâm dạng 2 thêm tám năm, đến năm 2034.7 Nhiệm vụ của trung tâm là đào tạo sau đại học và nghiên cứu ở trình độ quốc tế.
-
Phòng nghiên cứu quốc tế Pháp - Việt về Toán học và Ứng dụng (trang ngoài)
IRL FVMA · CNRS, Viện Hàn lâm và VIASM · Hà Nội
Thành lập ngày 1 tháng 1 năm 2023 do CNRS cùng Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam và VIASM lập ra.6 Phòng nghiên cứu đặt dưới trách nhiệm chung của ba đơn vị này, ba đơn vị cũng cung cấp nhân lực và nguồn lực, và làm việc tại trụ sở của cả hai viện phía Việt Nam.20 Các hướng nghiên cứu gồm phương trình đạo hàm riêng, giải tích phức, tôpô đại số, lý thuyết kỳ dị, đại số giao hoán, toán rời rạc và lý thuyết xác suất; đơn vị hỗ trợ trao đổi nghiên cứu hai chiều, các chương trình thạc sĩ, hội nghị và các trường CIMPA. Ngô Bảo Châu làm Giám đốc từ khi thành lập; Phó Giáo sư Phan Thị Hà Dương tiếp nhận vị trí này tại lễ trao quyết định tổ chức ở Viện Hàn lâm ngày 28 tháng 8 năm 2025.22
-
Hội Toán học Việt Nam (trang ngoài)
Hội chuyên ngành
Trang này không đưa ra năm thành lập của Hội, vì các nguồn ghi khác nhau. Kho tư liệu MacTutor ghi ngày 15 tháng 8 năm 1965;9 trang web của chính Hội hiện đang kỷ niệm 60 năm tính từ năm 1966.23 Chúng tôi chưa giải quyết được mâu thuẫn này và cho rằng một trang như trang này không nên lặng lẽ chọn một bên. Giáo sư Lê Văn Thiêm là Chủ tịch đầu tiên. Hội là tổ chức thành viên của Việt Nam tại Liên đoàn Toán học Quốc tế, kênh để một quốc gia tham gia IMU.8
Các khoa toán ở trường đại học.
Các trường đại học duy trì hoạt động nghiên cứu toán song song với giảng dạy. Năm đơn vị dưới đây được nêu làm ví dụ, kèm đường dẫn. Đây là danh sách chọn lọc và không mang ý nghĩa xếp hạng.
Ở Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, Đại học Quốc gia Hà Nội, đơn vị phụ trách là Khoa Toán - Cơ - Tin học. Ở phía Nam, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên thuộc Đại học Quốc gia Thành phố Hồ Chí Minh có Khoa Toán - Tin học, khoa có nguồn gốc từ Ban Toán hình thành năm 1957 và hiện gồm bảy bộ môn.24 Khoa này không công bố tên tiếng Anh chính thức, nên tên tiếng Việt là dạng nên trích dẫn.
Việc đổi tên là rủi ro có thật ở đây. Đơn vị toán học của Đại học Bách khoa Hà Nội trở thành Khoa Toán - Tin vào năm 2023, trước đó mang tên Viện Toán ứng dụng và Tin học.10 Tại Trường Đại học Sư phạm Hà Nội, Khoa Toán - Tin nay thuộc một trường thành viên mới là Trường Toán học và Công nghệ thông tin.25 Một tên khoa lấy từ bài báo công bố năm 2019 có thể không còn tồn tại dưới dạng đó. Trường Đại học Tôn Đức Thắng có Khoa Toán - Thống kê.
Kinh phí và định hướng.
Hơn mười lăm năm nay, Việt Nam coi toán học là ngành đáng có một chương trình trọng điểm quốc gia riêng.
Giai đoạn thứ nhất, Chương trình trọng điểm quốc gia phát triển toán học đến năm 2020, được phê duyệt theo Quyết định 1483/QĐ-TTg ngày 17 tháng 8 năm 2010.11 VIASM là đơn vị thực hiện chính của giai đoạn này.2 Giai đoạn thứ hai, phê duyệt theo Quyết định 2200/QĐ-TTg ngày 22 tháng 12 năm 2020, kéo dài đến năm 2030 và giao Bộ Giáo dục và Đào tạo làm cơ quan chủ trì.12 Vai trò chủ trì đã chuyển từ một viện sang một bộ.
Các mục tiêu đến năm 2030 đều dùng chữ phấn đấu, nên đó là chỉ tiêu phấn đấu. Có 5 cơ sở giáo dục đại học được xếp hạng trong top 500 thế giới về lĩnh vực toán học, trong đó ít nhất 2 cơ sở thuộc top 400. Tăng gấp đôi số bài trên tạp chí SCIE so với giai đoạn 2010-2020, và tăng gấp đôi số lượt nhà khoa học nước ngoài đến làm việc. Có ít nhất 5 hướng nghiên cứu chủ đạo về toán ứng dụng và toán trong công nghiệp. Hỗ trợ đào tạo khoảng 400 tiến sĩ các ngành toán, toán ứng dụng và thống kê.12
Tài trợ theo đề tài là một kênh riêng. Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia được lập theo Nghị định 122/2003/NĐ-CP ngày 22 tháng 10 năm 2003.26 Quỹ coi tài trợ nghiên cứu cơ bản là một trong những hoạt động trọng tâm, trong lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật,13 và toán học có hội đồng khoa học ngành riêng trong số tám hội đồng của lĩnh vực này, theo tạp chí Tia Sáng.27
Kết quả ra sao? Câu trả lời cẩn trọng nhất đến từ SciMath, cơ sở dữ liệu về công bố của các nhà toán học Việt Nam, được xây dựng thủ công và báo cáo trước Hội đồng khoa học VIASM vào tháng 11 năm 2020. Tại thời điểm báo cáo, cơ sở dữ liệu có 8.372 công bố cùng hồ sơ của 1.566 tác giả Việt Nam và 1.492 tác giả nước ngoài, tính từ năm 1947.14 Nhóm tác giả, trong đó có Ngô Bảo Châu, Lê Tuấn Hoa và Lê Minh Hà, mở đầu bằng nhận xét rằng những gì được biết về sự phát triển của toán học Việt Nam phần lớn đến từ các bài viết rời rạc như giai thoại hay phỏng vấn các nhà toán học. Họ mô tả tình trạng tài liệu như vậy, và đó là một phần lý do trang này tồn tại.
Về sản lượng, báo cáo tổng kết chương trình giai đoạn 2010 đến 2020, được báo Dân trí dẫn lại, xếp toán học Việt Nam ở thứ hạng thế giới "tương đối tin cậy" là 50 đến 55 vào năm 2010, còn đến năm 2018 thì con số ra 32, 35 hoặc 38 tùy cơ sở dữ liệu.15 Chính khoảng dao động đó mới là kết quả trung thực, và rút ra một thứ hạng duy nhất sẽ gây hiểu nhầm. Con số vững hơn trong cùng báo cáo là số bài được MathSciNet ghi nhận, tăng từ khoảng 300 bài năm 2010 lên 767 bài năm 2019.
Cũng báo cáo đó lấy mốc toán học hiện đại ở Việt Nam từ công bố quốc tế đầu tiên của Lê Văn Thiêm năm 1947.14 Ngô Bảo Châu, người nhận Huy chương Fields năm 2010 cho chứng minh Bổ đề cơ bản trong lý thuyết dạng tự đẳng cấu,16 từng viết rằng trong thập niên 1970 và 1980, các nhà toán học Việt Nam phần lớn được đào tạo ở Liên Xô và các nước Đông Âu, sống và làm việc trong điều kiện hết sức thiếu thốn, rất ít liên hệ với phương Tây.17 Các đơn vị nêu trên thuộc về giai đoạn sau đó.
Những gì bản đồ này còn thiếu.
Hai chỗ trống, cả hai đều thuộc về quá khứ.
Chỗ trống thứ nhất thuộc về tổ chức. Tính đến tháng 7 năm 2026, tra cứu của chúng tôi chưa tìm thấy khoa, viện hay trung tâm nghiên cứu nào ở Việt Nam chuyên trách về lịch sử toán học. Công việc nghiên cứu trong mảng này vẫn tiếp diễn mà không cần một cơ sở như vậy. Viện Toán học duy trì xêmina thường kỳ về Lịch sử toán học và Lịch sử giảng dạy toán học,28 và tạp chí khoa học của Trường Đại học Thăng Long đã đăng một bài tổng quan về lĩnh vực này của Hà Huy Khoái, Tạ Duy Phượng và Alexei Volkov.18 Alexei Volkov nghiên cứu lịch sử toán học tại Đại học Thanh Hoa, Đài Loan, và đã công bố nhiều lần về các sách toán Việt Nam còn lại.29 Các nhà nghiên cứu cá nhân đang giữ cho lĩnh vực này tồn tại; chưa có tổ chức nào được giao nhiệm vụ đó.
Chỗ trống thứ hai là bản thân tư liệu. Một khảo sát năm 2013 thống kê được 22 cuốn sách toán Hán Nôm lưu giữ tại Viện Nghiên cứu Hán Nôm và Thư viện Quốc gia Việt Nam, phần lớn không rõ tác giả hoặc niên đại.19 Đọc được kho tư liệu đó đòi hỏi công việc lưu trữ và số hóa không kém gì công việc toán học, và đây là loại việc khác với những gì các viện nêu trên được lập ra để làm. Trang kho tư liệu toán học Việt Nam của chúng tôi trình bày chi tiết về các bộ sưu tập và tình trạng của chúng.
VietAlpha làm việc ở chỗ trống thứ hai. Theo mô tả của chính mình, đây là một phòng nghiên cứu độc lập thuộc CS Inspiration, chuyên số hóa và nghiên cứu kho tư liệu toán học Việt Nam, từ những cuốn sách toán Hán Nôm còn lại cho tới chương trình GDPT 2018 hiện hành, và công bố kết quả dưới dạng bộ dữ liệu mở. VietAlpha nằm ngoài bản đồ nêu trên và có phạm vi công việc khác.
-
Lịch sử toán học Việt Nam
Bốn thời kỳ, từ các sách toán Hán Nôm qua thời Pháp thuộc và thời kỳ Liên Xô tới hiện nay.
-
Kho tư liệu toán học Việt Nam
Những văn bản nào còn lại, được lưu giữ ở đâu, và việc số hóa đã đi tới đâu.
-
Giới thiệu Cadmus
Quy trình VietAlpha dùng để chuyển tài liệu toán tiếng Việt thành dữ liệu có cấu trúc.
Nguồn.
-
Các quyết định và mốc thời gian thành lập, việc bổ nhiệm ban giám đốc, và khẳng định rằng lập VIASM là nội dung trọng tâm của chương trình quốc gia.
-
Mô tả của viện về hoạt động chính, học bổng sau tiến sĩ hằng năm và bồi dưỡng giáo viên, phạm vi chuyên môn, và khẳng định viện là đơn vị thực hiện chính của chương trình giai đoạn 2010 đến 2020.
-
Viện Toán học, Giới thiệu chung về Viện Toán học
Quyết định 25/CP ngày 5 tháng 2 năm 1969, mốc hoạt động năm 1970 dưới sự phụ trách của Lê Văn Thiêm, việc bổ nhiệm ông làm Viện trưởng năm 1975 và Hoàng Tụy năm 1980, cùng cơ cấu các phòng nghiên cứu.
-
Acta Mathematica Vietnamica, ban biên tập và lịch sử tạp chí
Lê Văn Thiêm được ghi là Tổng biên tập giai đoạn 1964 đến 1983, cùng phần lịch sử tạp chí về tên gọi ban đầu năm 1964 và lần đổi tên năm 1976.
-
Thỏa thuận với UNESCO năm 2017, Quyết định 307/QĐ-VHL ngày 5 tháng 3 năm 2018 của Viện Hàn lâm, và Quyết định 701/QĐ-TTg ngày 12 tháng 5 năm 2021.
-
CNRS Mathématiques, Creation of a Franco-Vietnamese research laboratory in mathematics
Ngày thành lập 1 tháng 1 năm 2023, ba đơn vị tham gia, và các hướng nghiên cứu của phòng nghiên cứu.
-
Việt Nam News, UNESCO extends recognition of two Category II science centres in Việt Nam
Việc gia hạn quy chế trung tâm dạng 2 của ICRTM thêm tám năm, đến năm 2034, do Hội đồng Chấp hành UNESCO quyết định giữa tháng 4 năm 2026.
-
Liên đoàn Toán học Quốc tế, Vietnam
Hội Toán học Việt Nam là tổ chức thành viên của Việt Nam tại IMU.
-
MacTutor, The Vietnamese Mathematical Society
Ngày thành lập 15 tháng 8 năm 1965 và Lê Văn Thiêm là Chủ tịch đầu tiên. Dẫn ở đây như một phía của mâu thuẫn nguồn, không phải như kết luận.
-
Đại học Bách khoa Hà Nội, Khoa Toán - Tin, lịch sử
Chuỗi các lần đổi tên, kết thúc bằng lần đổi năm 2023.
-
Quyết định 1483/QĐ-TTg ngày 17 tháng 8 năm 2010 phê duyệt chương trình đến năm 2020.
-
Quyết định 2200/QĐ-TTg ngày 22 tháng 12 năm 2020
Ngày ban hành và nội dung chương trình giai đoạn 2021 đến 2030, việc giao Bộ Giáo dục và Đào tạo chủ trì, và các mục tiêu đến năm 2030 dẫn ở trên.
-
Tài trợ nghiên cứu cơ bản là hoạt động trọng tâm của Quỹ, trong lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật.
-
Ngô Bảo Châu và cộng sự, The 80-year development of Vietnam mathematical research (arXiv:2011.09328)
Các số liệu SciMath tại thời điểm báo cáo tháng 11 năm 2020, nhận xét được dẫn về giai thoại và phỏng vấn, và mốc năm 1947 của toán học Việt Nam hiện đại.
-
Dân trí, Công bố quốc tế của toán học Việt Nam đang đứng ở đâu so với châu Á?
Thứ hạng 50 đến 55 năm 2010, khoảng dao động 32, 35 hoặc 38 năm 2018, và số bài MathSciNet khoảng 300 năm 2010 và 767 năm 2019, dẫn từ báo cáo tổng kết chương trình.
-
Liên đoàn Toán học Quốc tế, trích dẫn Huy chương Fields 2010 cho Ngô Bảo Châu
Nội dung giải thưởng: chứng minh Bổ đề cơ bản trong lý thuyết dạng tự đẳng cấu.
-
Đoạn mô tả được dẫn về các nhà toán học Việt Nam trong thập niên 1970 và 1980.
-
Bằng chứng cho thấy nghiên cứu về lịch sử toán học Việt Nam vẫn được công bố, và do ai công bố, khi chưa có cơ sở chuyên trách.
-
Alexei Volkov, Về những cuốn sách toán cổ xưa của người Việt, Tạ Duy Phương biên dịch
Bản kê các sách toán Hán Nôm còn lại và ghi chú rằng phần lớn không rõ tác giả hoặc niên đại. Đây là bản đăng lại phổ thông của công trình học thuật, chỉ dùng ở đây cho con số.
-
IRL France-Vietnam in Mathematics and its Applications
Khẳng định của chính phòng nghiên cứu rằng đơn vị đặt dưới trách nhiệm chung của CNRS, VIASM và Viện Hàn lâm, ba bên cung cấp nhân lực và nguồn lực; hai địa chỉ tại Hà Nội; và các hoạt động trao đổi, chương trình thạc sĩ, trường CIMPA.
-
VietnamPlus, International centres for physics, mathematics research launched
Lễ ra mắt ICRTM cùng Trung tâm Vật lý Quốc tế vào tháng 10 năm 2021, và mô tả nhiệm vụ của hai trung tâm.
-
Viện Hàn lâm Khoa học và Công nghệ Việt Nam, Phan Thị Hà Dương tiếp nhận vị trí Giám đốc IRL FVMA
Việc chuyển giao vị trí Giám đốc từ Ngô Bảo Châu và lễ trao quyết định tổ chức ngày 28 tháng 8 năm 2025.
-
Trang của chính Hội, hiện kỷ niệm 60 năm tính từ năm 1966. Dẫn như phía còn lại của mâu thuẫn về năm thành lập.
-
Khoa Toán - Tin học, Trường Đại học Khoa học Tự nhiên, ĐHQG-HCM, Giới thiệu
Tên tiếng Việt của khoa, nguồn gốc từ Ban Toán hình thành năm 1957, và bảy bộ môn.
-
Trường Toán học và Công nghệ thông tin, Trường Đại học Sư phạm Hà Nội
Khoa Toán - Tin là đơn vị thuộc trường thành viên mới. Ngày tái cấu trúc không được nêu ở đó, nên trang này không đưa ra ngày nào.
-
Nghị định 122/2003/NĐ-CP ngày 22 tháng 10 năm 2003
Văn bản thành lập Quỹ Phát triển khoa học và công nghệ Quốc gia.
-
Tia Sáng, NAFOSTED công bố 8 hội đồng khoa học ngành KHTN&KT mới
Danh sách tám hội đồng khoa học ngành của lĩnh vực khoa học tự nhiên và kỹ thuật, đứng đầu là hội đồng ngành Toán.
-
Viện Toán học, Semina Lịch sử toán học và Lịch sử giảng dạy toán học
Thông báo xêmina, cho thấy Viện duy trì một xêmina thường kỳ về lịch sử toán học và lịch sử giảng dạy toán học.
-
Nơi công tác của Volkov tại Đại học Thanh Hoa, Đài Loan, và danh mục các công bố của ông về sách toán Việt Nam còn lại.
Một tấm bản đồ hữu ích phải nói rõ nó dừng ở đâu.